Futuryzm

W 1909 roku w paryskim "Le Figaro" wydrukowany został "manifest futuryzmu". Włoski poeta Filippo Tommaso Marinetti: "Oświadczamy - głosił on - że wspaniałość świata wzbogaciła się o nowe piękna: piękna szybkości. Samochód  wyścigowy ze swoim pudłem zdobnym w wielkie rury podobne do węzów o ognistym oddechu… ryczący samochód, który zdaje się pędzić po taśmie karabinu maszynowego jest piękniejszy od Nike z Samotraki […]  Znajdujemy się na wysuniętym cyklu stuleci. Po cóż mielibyśmy się oglądać za siebie, jeśli chcemy sforsować tajemniczą bramę niemożliwego? […] Chcemy sławić wojnę- jedną higienę świata: militaryzm, patriotyzm, gest niszczycielskich anarchistów , piękne idee za które się umiera, oraz pogardę dla kobiet. Chcemy zburzyć muzea, biblioteki, akademie wszystkich rodzajów, chcemy zwalczyć materializm, feminizm i wielką oportunistyczną lub utylitarną podłość"

Rok później do zwróconego przeciwko tradycji przeszłości, futurystycznego ruchu przyłączyli się malarze wydający własny "Manifest malarzy futurystycznych": "poprzez to entuzjastyczne przyłączenie się do futuryzmu - pisali młodzi twórcy- chcemy:

1.Zniszczyć kult przeszłości, obsesję antyku, pedantyzm i formalizm akademicki.

2.Otoczyć powszechną pogardą naśladownictwo we wszystkich jego postaciach.

3.Podnieść z uznaniem każdą formę oryginalności, również zuchwałą, również najbardziej gwałtowną.

4.Czerpać odwagę i dumę z pochopnych pomówień o obłęd, którymi się chłoszcze nowatorów i knebluje im gardła.

5.Traktować krytyków sztuki jako nieużytecznych i szkodliwych.

6.Zbuntować się przeciw tyranii słów harmonia i dobry smak, tych zbyt elastycznych wyrażeń, którymi łatwo zniweczyć można dzieło Rembrandta lub Goi.

7.Wygnać ze sztuki wszystkie motywy, wszystkie tematy już wykorzystane.

8.Przedstawić i sławić życie codzienne, nieustannie i gwałtownie przetwarzane przez zwycięską naukę."

Manifest podpisali malarze: Umberto Boccioni, Carlo Carrà, Gino Severini, Giacomo Balla i Luigi Russolo.

Nowy ruch burzycielski, nacechowany bezkompromisowością i egzystęcją w głoszenia rewolucji artystycznej. Rozprzestrzenił się szybko w środowiskach młodych literatów, plastyków i muzyków. Nazwa jego pochodzenia od łacińskiego słowa FUTURUS czyli przyszły. Uczestnicy ruchu dążyli do przede wszystkim od tworzenia sztuki wyrażających ich czas, zapowiadającej przeszłości przy odrzuceniu wszelkich reliktów przeszłości jako balastu nie tylko zbędnego ale i hamujący rozwój.  Podstawa ich programu był kult dynamizmu życia współczesnego, szybkości, techniki, maszyny. Źródła inspiracji i natchnień miała być nowa cywilizacja ich czasu, ze swymi fascynującymi osiągnięciami i w postaci samolotów, samochodów coraz szybszych kolei i coraz szerszej stosowanego zmechanizowania życia.

Mimo odżegnywania się od tradycji malarskiej przeszłości i wszystkich naśladownictw tak natury jak innych twórców. Futuryści wiele skorzystali z doświadczeń impresjonistów  i twórczości Georges Seurat'a, a także kubizmu. Choć utrzymywali, że ich malarstwo ma być oddaniem "stanów duszy"-  sprawa wrażliwości, doznań wzrokowych zwłaszcza żywego, intensywnego koloru była dla nich niezwykle istotne. Znaleźli budowę konstrukcji dynamicznej, budowanej rytmami linii i barwy. Pewne zbliżenie formalne ich obrazów z kubizmem tzw. fazy analitycznej, okazały się na tyle sugestywne że niektórzy historycy sztuki traktują futuryzm jako swoisty odłam kubizmu.

Różnice pomiędzy futurystami a kubistami polegały na zerwaniu z tradycyjną perspektywą i tradycyjnym pojęciem przestrzeni. Też miały nieco inne przesłanki które doprowadzały też do innych rezultatów. Kubiści rozpatrywali strukturę obiektu jedynie w aspekcie jego zewnętrznego wyglądu, tyle że obserwując go z różnych stron, ale jako obiekt statyczny. Futuryści podjęli próbę pokazania przedmiotu w ruchu. U tych pierwszych ruch istniał nie w obrazie, a w świadomości patrzącego jako droga, którą artysta przebył w czasie, by obejść analizowany obiekt dookoła. U tych drugich ruch istniał w samym obrazie jako przechwycenie fazy przesuwania się obiektu w przestrzeni. U kubistów malowany przedmiot jest wyizolowany z otoczenia, nie ruchomy, przez co przestrzeń zostaje potraktowana jako równie statyczna. Futuryści natomiast nie ograniczali się do jednego tylko wyosobnionego przedmiotu uwagi, a przy tym wielorodne tła w ich obrazach została zachowana.  Główny obiekt kompozycji, przechwycony równocześnie w kolejnych studiach ruchu, przenika się więc z innymi obiektami tu występującymi, a także fragmentami tła. Poszczególne  elementy na których rozbite zostaną odtworzone przedmioty, zachodzą na siebie, przenikając się wzajemnie, splatają się w całość.

Największe pionierskie okresy sztuki futurystycznej zakończyły się z wybuchem I wojny światowej oraz z śmiercią Umberto Boccioni'ego w 1914 roku. W sztuce XX wieku miał on olbrzymie i niezwykle szerokie znaczenie inspirujące. Oddziaływał na dadaizm (o którym pisałem niedawno), do narodzin konstruktywizmu w Rosji, formizmu w Polsce, a i w bezpośredni sposób działał na kubistów z "Section d’Or" we Francji. Do grupy tej powstałej w 1911 roku należeli tacy jak Francis Picabia, František Kupka, oraz Marcel Duchamp.  

Źródło: Kowalska B "Od impresjonizmu do konceptualizmu . Odkrycia sztuki"

Foto: wikipedia.org, flickr.com, Google Arts & Culture