Surrealizm

Malarstwo które nazywamy surrealizmem, nie było zjawiskiem samoistnym, nawet kierunkiem w sztuce. Rozwijało się ono w wewnątrz szerszego ruchu artystycznego, stanowiąc jedynie jego częścią. I to bynajmniej nie najistotniejszą!

 

Surrealizm nigdy nie miał charakteru estetycznego, reprezentował dużo większe ambicje. Traktowany był przez jego twórców jako światopogląd lub styl życia. Wyrażał się nie tylko przez malarstwo, grafikę czy film, a przede wszystkim przez literature. 

W porównaniu z innymi nurtami sztuki, pierwszej połowy XX wieku stanowił surrealizm które było zjawiskiem zasadniczo odmiennym. Nie dążył on do określonego stylu twórczości, ale do totalnego kształtowania życia duchowego człowieka. Do przyjęcia określonego punktu spojrzenia na świat, a za tym sposobie postępowania.

Surrealizm wyrósł  z przeżyć i przemyśleń związanych z I wojną światową.  Wywodzi się bezpośrednio z nurtu dadaizmu(o którym zamierzam napisać oddzielny artykuł).

Klimat z którego narodził się nurt , określa głęboka duchowa depresja, spowodowana przez wojnę. Z jej masowymi mordami w imieniu świętych dóbr ludzkości. Surrealiści traktowali działania artystyczne nie tylko jako wyraz nowej idei, nowego ruchu myślowego , ale jako metoda głębszego poznania człowieka. Owych ukrytych stron jego życia duchowego, którym nie zajmowała się nauka: snów, stanów halucynacji, sfery podświadomości.

Jednym z głównych dążeń artystów tego kierunku, było pełne wyzwolenie osobowości człowieka, pojęte jako ujawnienie utajnionych jego sił, pragnień, marzeń, przytłoczonych i zepchniętych w podświadomość przez rozsądek i obyczaje.

Nie było oczywiście przypadkiem że idea ta narodziła się w okresie, gdy psychoanaliza Zygmunta Freuda coraz szerzej dochodziła do głosu, coraz bardziej stawała się popularna.

Data ukazania się "Manifestu surrealistycznego" przez André Breton w 1924, traktuje się jako początek ruchu. W tym samym roku powstaje też w Paryżu Biuro Badań Surrealistycznych, czyli słynna później jako "Centrala". Twórcy z nią związani zaczęli ożywioną działalność, zarzucając Paryż ulotkami, broszurkami i innymi publikacjami propagujący nowy ruch.  Podobnie jak dadaiści, prowokowali oni skandalami, ogłaszali protesty i kierowali obelżywe listy pod adresem krytyków i pisarzy. Występowali przeciwko oficjalnym instytucją jak kościół, organy państwowe.

 

Ruch był początkiem pisma "La Revolution Surrealiste", wydawany w 1924-1929. Następnie od 1930-1933 ""La Surrealisme au Service de la Révolution" i wreszcie do 1939 "Minataure".  Z kolejnymi tego mutacjami pisma, współpracowali wszyscy czołowi surrealiści, tak literaci, jak i artyści. A zatem wśród  pisarzy i poetów: Aragon, Breton, Eluard, Reverdy, Tzara, a spośród  plastyków Hans Arp, Giorgio da Chirion. Twórcy malarstwa metafizycznego, które odegrały ważną rolę inspiracyjną wobec surrealizmu: Marcel Duchamp, Salvador Dali, Paul Delvaux, Max Ernst, Paul Klee, Rene Magritte, Joan Miró, Robert Matta, Francis Picabia, Man Ray, Yues Tanguy.

Środki za pomocą których powinien wypowiadać się nowy ruch, to wedle jego twórców zapiski snów i urojeń, stanów delirycznych, wszelkich czynności wykonywanych pod nieobecności kontroli rozumu tzw. pisma automatycznego.

Ruch surrealistyczny, który rozwijał się wychodząc szeroko poza Paryżem i Francją, zamyka się datami historycznymi 1918-1939. Miał on swój okres przygotowawczy, następnie okresem zwanym "Heroiczny" 1923-1925, faza "Krytyczna" na lata 1925-1930 oraz faza określona jako "Autonomiczną" w latach 1930-1939. II wojna światowa rozproszyła surrealistów. Część artystów  wyjechała do różnych krajów obu Ameryk, dzięki czemu ruch rozprzestrzenił się także w innych częściach świata.

Do sztuki surrealistycznej główny zasób przeżyć i wizji z którego czerpali twórcy, stanowiły stany senne z ich absurdalnymi spotkaniami, przemianami, paradoksalnymi zestawieniami. Sny były dla artystów równorzędne jak jawa. Największą uwagę poświęcali objawiająca się  w nich egzystencja człowieka, a ich suma określa jako właściwa realność nie mniej istotna niż świadomość życia. Dążenia surrealistów, jak pisałem wcześniej, nie było stworzenie określonego stylu, a poszukiwaniem metod działania i wyrażenia idei. Sposób  artystycznej wypowiedzi nie były ujednolicone. Często środki, jakim się posługiwali, były środki realizmu, elementami rzeczywistości, odtworzone były z pełnym poetyzmem ,z troską o czytelność i wierność przekazu.  Ale owe znane doświadczenia, przedmioty i rzeczy użyte są w surrealizmie w sposób fantastyczny, zaskakujące tak jak w codzienności naszej rzeczywistości nie zwykły nigdy występować.

 

Autor: Norbert Gajda

Źródło: Kowalska B "Od impresjonizmu do konceptualizmu . Odkrycia sztuki"

Foto: malarstwo.fineartexpress.pl, guggenheim.org, allpainters.org, renemagritte.org, joan-miro.net,  metmuseum.org, matta-art.com