Sztuka Kolażu

Technika kolażu, która zmieniła oblicze sztuki w XX wieku, wywoływała szok. Na pomysł wklejenia do obrazu kawałków papierów wpadł w 1912 roku Georges Braque. Imitując z rolki papieru fakturę drewna, wycinając kilka kawałków, naklejał na karton i następnie szkicował martwą naturę. Przyklejony bilet, tapeta czy drewno były odbierane negatywnie, jako brutalna inwazja codzienności w świat sztuki.

Kolaż (z fr. naklejanie, oklejanie papierem) jest oryginalną techniką komponowania dzieła sztuki z różnorodnych materiałów. Pojawiła się we Francji w twórczości kubistów. W następnych latach kolaż znalazł się w pracach dadaistów i futurystów kreujących fantastyczny świat surrealizmu. Rosyjscy konstruktywiści szczególnie chętnie używali go do celów propagandowych, jak np. fotokolaże. Kolaż był również obecny w dziełach twórców pop-artu i nowego realizmu w drugiej połowie ubiegłego wieku.

Pomysł na tę technikę jest bardzo prosty. Do płaszczyzny rysunku czy obrazu zostają przyklejone, przybite gwoździem, przymocowane szpilką lub pinezką fragmenty rożnych materiałów, jak wycinki gazet, fotografie, zadrukowany tekst, drewno, szkło, blachy, gips, sznurek, czy też całe przedmioty, jak np. śruba, deska. Powierzchnia kolażu może być pomalowana farbą lub tylko częściowo zamalowana. Kolaż nie powstaje chaotycznie wbrew pozorom, nawet gdy zauważa się w nim efekty przypadkowości. Ważne w nim są relacje miedzy elementami wewnątrz kompozycji.

Kolaże kubistów składały się (jak pisałem wyżej) najczęściej z wycinków starannie zadrukowanych papierów nałożonych na powierzchnię obrazu jako martwa natura lub fragment portretu. Wprowadził ją Braque. Kubiści zaczęli wykorzystywać piasek, kawałki drewna, szkło, skrawki tkaniny. Pierwsza praca, w której oprócz papieru użyto innego materiału była Martwa natura z wyplatanym krzesłem Picassa.

Mistrzami, którzy rozwinęli technikę kolażu byli dadaiści i ich kontynuatorzy – surrealiści. Rozpoczęli oni swą artystyczną działalność w 1915 roku i niemal od razu wykorzystali kolaż, a zarazem zmieniali go tak, że nie przypominał już pomysłu poprzedników. Kolaże dadaistów przeciwstawiały się tradycyjnym dziełom sztuki, w których ważne jest staranne wykonane, warsztatowa biegłość i trwałość efektów. Artyści ci uważali, że kolaż nie jest tworzony, a raczej montowany ze zlepków fragmentów. Dadaiści tworzyli absurdalne zestawienia, czasem humorystyczne, a czasem prowokacyjne i wywołujące szok. Niosły one ważkie treści społeczne, często polityczne. Coraz powszechniejsza stawała się fotografia, która doprowadziła dadaistów do wymyślenia techniki fotomontażu. Z pociętych zdjęć tworzyli zaskakujące kompozycje.

 

Surrealiści okazali się mistrzami kolażu, którzy zaczęli swoją działalność na początku lat dwudziestych XX wieku. Kolaż nie był tylko eksperymentem, innowacją, nie szokował użyciem materiałów niemalarskich, ale samymi zestawieniem form, tajemniczych i dziwnych. Kolaże surrealistów wyglądają jakby pochodziły z innego świata, marzeń sennych lub halucynacji. Największe dzieła w tym kierunku stworzył Max Ernst, wcześniej związany z ruchem dadaistów. Jego kompozycje były zaskakujące, niejasne, wręcz niespokojne, często związane ze słowem pisanym. Prace szokowały i wprowadzały w osłupienie. W Polsce surrealistyczne kolaże i fotokolaże tworzyli miedzy innymi: Mieczysław Szczuka, Teresa Żarnowerówna, Jerzy Janisch, Aleksander Krzywobłocki i Margit Sielska. Byli to członkowie działający w dwudziestoleciu międzywojennym Lwowskiego Zrzeszenia Artystów Plastyków „artes”. Warto wspomnieć też o Henrim Matisse, który tworzył papierowe wycinanki, gdzie farby i pędzel zastąpiły nożyczki i kawałki kolorowego papieru. Matisse wycinał rozmaite formy, kryształy postaci i przedmiotów, z których komponował obrazy.

Pojawienie się techniki kolażu miało ważne konsekwencje. Był to pierwszy krok na drodze do wprowadzenia w dziele sztuki „zwykłych rzeczy”. Malarstwo zyskało nowe materiały i mozliwość kompozycji. Do idei kolażu nawiązuje grafika, typografia czy plakat. Powstały też związane z nim nowe techniki, chociażby fotomontaż czy asamblaż. Asamblaż jest sztuką połączenia malarstwa z rzeźbą. Do obrazu dodawane są niemalarskie przedmioty codziennego użytku, jak parasol, magnetofon, paczka pocztowa. Kolaż będzie wykorzystywany w dalszym ciągu, choć utracił już swój awangardowy charakter. 

Foto: artsy.net,  niezlasztuka.net, .furgaleria.pl, katarzynabruzda.pl

Źródło: Kolekcja Sztuki Polskiej